काय आहे 'बुडीत सण'(आखाती सण)? आदिवासी परंपरेतील महत्त्व आणि इतिहास
सुरगाणा तालुक्यातील आदिवासी बांधवांकडून साजरा होणारा 'आखाती गौराई/गवराई' हा सण केवळ एक उत्सव नसून, तो निसर्ग, शेती आणि परंपरेशी जोडलेला एक महत्त्वाचा दुवा आहे. अक्षय तृतीयेच्या आसपास सुरु होणारा आणि 'बुडीत सण' म्हणून ओळखला जाणारा हा उत्सव, बीज परीक्षण, शेती औजारांचे पूजन, आणि आदिवासी संस्कृतीचे संवर्धन कसे करतो, ते सविस्तर पाहूया.
सणाची सुरुवात आणि 'बुडीत सणा'चे महत्त्व
सुरगाणा तालुक्यातील डांग सीमावर्ती भागातील आदिवासी बांधव आजही त्यांचे सण, समारंभ आणि उत्सव मोठ्या निष्ठेने पारंपरिक पद्धतीने साजरे करतात. याच परंपरेतील एक महत्त्वाचा सण म्हणजे अक्षय तृतीया या काळात साजरा होणारा आखाती गौराई. हा सण साधारणतः जून महिन्यात 'तेरा' या पहिल्या सणाने सुरू होणाऱ्या सणांच्या मालिकेतील शेवटचा मानला जातो. याच कारणामुळे याला आदिवासी परिभाषेत 'बुडीत सण' असेही म्हटले जाते.
या सणाचे एक मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे पावसाळ्यापूर्वीच बीज परीक्षण करणे आणि शेती औजारांचे पूजन करणे. आदिवासी संस्कृतीमध्ये शेती आणि निसर्गाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे, आणि हेच महत्त्व या सणातून अधोरेखित होते. आपली संस्कृती, परंपरा आणि संचित जपण्याचा हा एक सुंदर मार्ग आहे.
गौराई घालणे: बीज परीक्षणाची अनोखी पद्धत
आखाती गौराई सणाचा एक महत्त्वाचा विधी म्हणजे गौराई घालणे. सणाच्या सात दिवस आधी याची तयारी सुरु होते. यात पाच प्रमुख धान्ये - भात, नागली, मका, तूर आणि उडीद - तसेच इतर वेगवेगळ्या प्रकारची धान्ये एकत्र केली जातात. एका बांबूंनी विणलेल्या 'शेणुलगा' नावाच्या टोपलीत माती भरून ही धान्ये पेरली जातात. या टोपलीला सात दिवस सकाळ-संध्याकाळ पाणी घातले जाते.
ही टोपली घरातील ओसरीवर, एका कोपऱ्यात, बांबूच्या कणसांच्या खुड्याखाली (झिल्याखाली) झाकून ठेवली जाते. सूर्यप्रकाश, ऊन किंवा हवा लागू न दिल्याने उगवणारी रोपे पिवळी पडतात. या काळात, ज्या घरी गौराई घातली जाते, त्या घरी रात्रीच्या वेळी महिला लय, सूर आणि तालात गौराईची गाणी गातात. या गाण्यांमधून त्या आपापली सुख-दुःख, अनुभव आणि गप्पा गोष्टी एकमेकांशी वाटून घेतात, ज्यामुळे त्यांच्यात स्नेह, आदरभाव आणि प्रेम वाढते.
गाण्यांचे महत्त्व आणि सामाजिक संबंध
गौराईच्या गाण्यांमध्ये कणसरी माता, पिके, पाणी, भाऊ-बहीण, नातेसंबंध, पशुपक्षी आणि निसर्ग यांचे सुंदर वर्णन असते. ही गाणी केवळ मनोरंजक नसून, ती आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक मूल्यांचे प्रतीक आहेत. या सणानिमित्त नुकतेच लग्न झालेली मुलगी सासरहून माहेरी येते, ज्यामुळे कुटुंबातील संबंध अधिक दृढ होतात.
गौराईची मिरवणूक आणि पारंपरिक विधी
सात दिवसांनंतर, पारंपरिक वाद्ये जसे की संबाळ आणि कहाळ्या यांच्या गजरात, मोठ्या जल्लोषात गौराईची मिरवणूक काढली जाते. सुरुवातीला गौराईची गाणी गात, उगवलेली गौराई गावदेवीजवळ अर्पण केली जाते. त्यानंतर, पोलीस पाटलांच्या घरापासून मिरवणुकीला सुरुवात होते.
आपल्या घरात घातलेली गौराईची टोपली नटून-थटून, डोक्यावर ठेवून तरुणी या मिरवणुकीत उत्साहाने सहभागी होतात. त्या आपल्या केसांत पिवळी धम्मक गौराईची रोपे माळतात, तर पुरुष मंडळी हीच रोपे आपल्या कानात खोचतात.
गाव देवाजवळ पूजा व नैवेद्य दाखवताना
निसर्गाची पूजा आणि बीज परीक्षण
नाचत-गात ही मिरवणूक गावातून विहीर, नदी, तलाव किंवा पाण्याच्या झऱ्याकडे जाते. तिथे जमिनीवर वाळूने ईश्वरा (देव) आणि राक्षसांच्या प्रतिमा काढल्या जातात. महिला निसर्ग देवाला सोन्याची नथ घालतात. ज्येष्ठ महिला हातात घागर घेऊन, फुंकून मोठा आवाज काढत, त्या प्रतिमेवर नाचत ती पुसून टाकतात.
या विधीनंतर, उगवलेल्या गौराईचे परीक्षण आणि निरीक्षण केले जाते. या परीक्षणातून येत्या पावसाळ्यात आपल्याकडे उपलब्ध असलेले बियाणे कसे रुजणार, याचा अंदाज व्यक्त केला जातो. हा एक प्रकारे शेतीतील अनिश्चितता कमी करण्याचा आणि भविष्यातील पिकांची स्थिती जाणून घेण्याचा पारंपरिक मार्ग आहे.
'जिखणे' आणि इतर पारंपरिक खेळ
नदीवरून परत येताना, महिला बेडूक, बेडकी, 'फेदरा' (शेवाळ) यांसारख्या वस्तू गौराई विसर्जन ठिकाणाहून लपवून आणतात. सार्वजनिक ठिकाणी आणल्यावर पुरुषांना नेमके काय आणले आहे, हे ओळखायला सांगितले जाते. या खेळाला 'जिखणे' असे म्हणतात. दुसरीकडे, पुरुष याच ठिकाणी एका झिल्याखाली (झाकून) एखादा लहान मुलगा ठेवतात आणि महिलांना त्याचे नाव ओळखायला सांगतात.
शेतीच्या कामाच्या वस्तू जसे की फाळ, असू, कासरा, खोडगी, घरटी, विळा यांसारख्या वस्तू झाकून ठेवल्या जातात आणि महिलांना त्या ओळखायला सांगितले जाते. जर महिलांना त्या वस्तू नेमक्या ओळखता आल्या नाहीत, तर त्या 'झुंडशाही' करत झाकलेला झिला उचलून धरतात.
नैवेद्य आणि 'भुत्या' पूजा
या सणानिमित्त मातेचा नैवेद्य दाखविला जातो. 'गवर' नावाच्या ठिकाणी (जिथे शेण टाकले जाते) पाच मुलांना जेवायला बसवले जाते आणि त्यांना भात, मासे, डाळ आणि नागलीच्या भाकरीचे जेवण दिले जाते.
या सणात 'भुत्या'ची पूजा देखील केली जाते, ज्याचा संबंध चक्रीवादळ आणि वावटळीशी आहे. अशा प्रकारे, हा गौराई सण मोठ्या उत्साहाने आणि पारंपरिक पद्धतीने साजरा केला जातो, ज्यामुळे आदिवासी संस्कृतीचे जतन होते आणि त्यांचे निसर्गाशी असलेले अतूट नाते अधिक दृढ होते. पेरलेले बियाणे उगवण्यासाठी योग्य आहे की कमजोर, याची परीक्षा घेणारा हा 'बुडीत सण' आदिवासी
जीवनशैलीचा एक अविभाज्य भाग आहे.
निष्कर्ष
1.निसर्ग आणि शेतीशी अतूट नाते
आखाती गौराई सण हा आदिवासी समाजाचे निसर्ग आणि शेतीशी असलेले घट्ट नाते अधोरेखित करतो. या सणामध्ये बीज परीक्षण आणि शेती औजारांचे पूजन हे प्रमुख विधी आहेत, जे येणाऱ्या हंगामासाठी तयारी दर्शवतात.
2.बीज परीक्षणाची पारंपरिक पद्धत
सणापूर्वी सात दिवस पाच प्रमुख धान्ये (भात, नागली, मका, तूर, उडीद) आणि इतर धान्ये 'शेणुलगा' नावाच्या टोपलीत पेरली जातात. उगवणारी रोपे पिवळी पडल्यास बियाणे कमकुवत असल्याचा अंदाज बांधला जातो. ही पद्धत आधुनिक विज्ञान नसतानाही, बियाण्यांची गुणवत्ता तपासण्यासाठी एक पारंपरिक आणि प्रभावी मार्ग म्हणून काम करते.
3.सांस्कृतिक आणि सामाजिक संवर्धन
a.गौराईची गाणी: महिला गौराईची गाणी गाऊन सुख-दुःख वाटून घेतात, ज्यामुळे त्यांच्यात स्नेह, आदरभाव आणि प्रेम वाढते. या गाण्यांमध्ये निसर्ग, पिके, नातेसंबंध आणि पशुपक्ष्यांचे वर्णन असते, जे आदिवासी समाजाची सांस्कृतिक मूल्ये दर्शवतात.b. कौटुंबिक संबंधांचे दृढीकरण: नुकतेच लग्न झालेली मुलगी सासरहून माहेरी येते, ज्यामुळे कुटुंबातील संबंध अधिक दृढ होतात.
c. सामुदायिक सहभाग: गौराईची मिरवणूक आणि त्यातील 'जिखणे' यांसारखे खेळ हे सामुदायिक एकोपा आणि मनोरंजनाचा भाग आहेत.
4.भविष्यकालीन पिकांचा अंदाज
गौराई विसर्जनानंतर उगवलेल्या रोपांचे निरीक्षण करून येणाऱ्या पावसाळ्यात बियाणे कसे रुजणार, याचा अंदाज व्यक्त केला जातो. हा एक प्रकारे शेतीतील अनिश्चितता कमी करण्याचा पारंपरिक मार्ग आहे.
5.आदिवासी परंपरेचे जतन
'भुत्या' पूजा (चक्रीवादळ आणि वावटळीशी संबंधित), 'जिखणे' खेळ, आणि पारंपरिक वाद्यांचा वापर (संबाळ, कहाळ्या) हे सर्व आदिवासी संस्कृतीचे आणि त्यांच्या परंपरांचे जतन करण्याचे प्रतीक आहे. हा सण आदिवासींच्या जीवनशैलीचा एक अविभाज्य भाग आहे, जो त्यांच्या अस्मितेचे आणि पूर्वजांच्या ज्ञानाचे प्रतीक आहे.
थोडक्यात, 'आखाती गौराई'(अक्षय तृतीया) हा सण आदिवासी समाजाला निसर्गाशी जोडून ठेवतो, त्यांच्या पारंपरिक कृषी ज्ञानाचे महत्त्व दर्शवतो आणि त्यांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक मूल्यांचे संवर्धन करतो.
आखाती गौराई सण: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
1. 'आखाती गौराई' सण म्हणजे काय?
उत्तर: सुरगाणा तालुक्यातील आदिवासी बांधवांचा हा एक महत्त्वाचा पारंपरिक सण आहे. अक्षय तृतीयेच्या काळात साजरा होणारा हा सण निसर्ग, शेती आणि संस्कृतीच्या जतनासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. याला 'बुडीत सण' असेही म्हणतात.
2. 'बीज परीक्षण' कसे केले जाते?
उत्तर: सणापूर्वी सात दिवस पाच प्रमुख धान्ये (भात, नागली, मका, तूर, उडीद) एका टोपलीत पेरली जातात. सात दिवसांनी या धान्याच्या रोपांचे निरीक्षण करून येणाऱ्या हंगामात बियाणे कसे रुजणार आणि पिकाची स्थिती कशी असेल, याचा पारंपरिक अंदाज बांधला जातो.
3. या सणात 'गौराईची गाणी' का गायली जातात?
उत्तर: गौराईच्या गाण्यांमधून निसर्ग, नातेसंबंध आणि सुख-दुःखाच्या गोष्टी मांडल्या जातात. हे स्त्रियांच्या एकत्र येण्याचे आणि त्यांच्यातील स्नेह, आदरभाव व सामाजिक नातेसंबंध दृढ करण्याचे एक माध्यम आहे.
4. 'जिखणे' म्हणजे काय?
उत्तर: गौराई विसर्जनाच्या वेळी महिलांनी लपवून आणलेल्या वस्तू (उदा. शेवाळ, बेडूक किंवा शेतीची अवजारे) नेमक्या कोणत्या आहेत, हे ओळखण्याचा हा एक पारंपारिक आणि मजेशीर खेळ आहे.
5. हा सण आदिवासी जीवनासाठी का महत्त्वाचा आहे?
उत्तर: हा सण केवळ उत्सव नसून शेतीची तयारी, बियाण्यांची गुणवत्ता तपासणे, पारंपरिक खेळांचे जतन आणि कुटुंबातील नातेसंबंध घट्ट करणारा एक सांस्कृतिक दुवा आहे.
